Як паліцай Стайкі ўратаваў, пабываў у Сібіры ды пасябраваў з чырвонаармейцам

21:27 16 ноября 2017
ОБСУДИТЬ
У вёсцы Стайкі каля Івацэвічаў людзі памятаюць, як аднавясковец-паліцай уратаваў сялян ад нямецкай кары. Карэспандэнт Свабоды пабываў у Стайках, каб аднавіць гісторыю пакручастага лёсу двух сябрукоў — Аляксандра Валінскага ды Апанаса Трафімчыка.

Сёння Стайкі — перспектыўная вёска, фактычна прыгарад Івацэвічаў. Штогадзіны сюды ходзіць івацэвіцкі гарадзкі аўтобус, пустых хат амаль няма, а любая вольная нерухомасць умомант скупляецца.

Два суседы-сябрукі пражылі больш за 90 год

Крышку не дажыўшы да 2015 году, у Стайках памёр адзін з апошніх ветэранаў — Апанас Трафімчык. Некалькі год таму памёр і ягоны сябар і сусед Аляксандр Валінскі. Абодва пражылі больш за 90 гадоў, нягледзячы на надзвычай няпросты лёс.

Аляксандр Валінскі (злева) і Апанас Трафімчык. Фота 2010 году
Аляксандр Валінскі (злева) і Апанас Трафімчык. Фота 2010 году

Сёння Аляксандра Валінскага ў Стайках памятаюць як выдатнага сталяра. Распавядае 73-гадовы Аляксей Трафімчык:

«Ён быў добры адмысловец. Бочкі рабіў, дзверы, вокны… Да яго ўвесь час ішлі людзі. Аляксандр і Апанас былі такія два сябрукі. У Валінскага было шмат сяброў, бацька мой да яго хадзіў, яны аднагодкамі былі».

Як паліцай уратаваў вёску

Аляксандр Валінскі быў высокім статным хлопцам, калі ў час акупацыі немцы забралі яго служыць у паліцыю.

«Мне, памятаю, казаў, што дарма адседзеў 10 год у Сыбіры. Бо яго забралі сілаю, ён не сам пайшоў у паліцаі — служы, або расстрэл… Але размова такая была ў вёсцы, што ён уратаваў тут людзей ад немцаў…» — згадвае Аляксей Трафімчык.

Аляксей Трафімчык
Аляксей Трафімчык

У 2010 годзе аўтару гэтага артыкула ўдалося пагутарыць з больш як 90-гадовымі Аляксандрам Валінскім ды Апанасам Трафімчыкам. Аляксандр быў слабейшы, ужо мала ўставаў з ложка, а Апанас часта адведваў свайго сябра.

Аляксандар Валінскі распавядаў, што калі яго забралі ў паліцаі, ён спрабаваў уцячы. Каб болей не ўцякаў, яго накіравалі на Віцебшчыну ахоўваць мост на Дзвіне. Праз пэўны час яму далі адпачынак, і Аляксандар прыехаў на радзіму ў Стайкі.

Сялянскія авечкі ў Стайках
Сялянскія авечкі ў Стайках

У адзін з дзён, успамінаў Аляксандр, немцы сагналі сялян у будынак ды хацелі падпаліць «за сувязь з партызанамі».

Аляксандр Валінскі надзеў паліцэйскую форму ды разам з прадстаўніком адміністрацыі вёскі кінуўся ўпрошваць немцаў не караць сялянаў:

«Якія ж гэта партызаны — тут толькі бабы ды дзеці», — угаворвалі яны.

У выніку немцы паслухаліся, адпусцілі людзей ды з’ехалі.

Цяпер, кажа Аляксей Трафімчык, у Стайках пра гэта памятае толькі старэйшае пакаленне:

«Зараз у Стайкі ўжо шмат новых людзей наехала, купляюць тут хаты. Усё меней застаецца тых, хто памятае тую гісторыю».

Помнік жыхарам вёскі Стайкі, якія загінулі ў Другую сусветную вайну
Помнік жыхарам вёскі Стайкі, якія загінулі ў Другую сусветную вайну

Служба ў Чырвонай Арміі не адпусціла «граху паліцайства»

Пасля адступлення немцаў Аляксандар Валінскі пайшоў добраахвотнікам у Чырвоную Армію. Удзельнічаў у вызваленні Гродна, а перамогу сустрэў у Кёнігсбергу (цяпер Калінінград). Меў узнагароды.

Пасля перамогі Аляксандр вярнуўся ў родную вёску. Але таго, што служыў у паліцыі пры немцах, яму не даравалі, не зважаючы, што пасля ён быў чырвонаармейцам. У 1946 годзе Валінскага саслалі ў лагеры Сібіры, дзе ён дзесяць год рабіў на лесанарыхтоўках.

Аляксандр Валінскі на лагерным фота ў 1951 годзе
Аляксандр Валінскі на лагерным фота ў 1951 годзе

Вярнуўся на радзіму ў другой палове 50-х, працаваў у калгасе.

Бойка на танцах — Сібір — Чырвоная Армія

Сябра Валінскага, Апанас Трафімчык, таксама зазнаў жыцця ў Сыбіры. У 1940 годзе яго саслалі на «папраўчыя працы» ў Салікамск за тое, што пабіўся на танцах з аднавяскоўцам.

У 2010 годзе Апанас прыгадаў аўтару гэтага артыкула вершык, які прыдумаў на высылцы:

Завязлі мяне ў страну чужую,
З адзінокай буйнай галавой,
І разбілі мне жызнь маладую,
Дзевятнаццаць лет было,
Як разлучылі, маменька, з табой…

Апанас Трафімчык распавядаў, як адбывалася ссылка:

«Загрузілі тады больш за дзьвесьце асуджаных у цялячыя вагоны і адправілі эшалон аж у Салікамск. Далей чыгунка тады не ішла. У дарозе адну рыбу салёную давалі. Піць вельмі хацелася. Неяк высунуў пальцы ў шчыліну, каб ледзяша дастаць, а мне канваір па пальцах — куды, маўляў, руку саджаеш!»

На высылцы Апанас Трафімчык працаваў на лесанарыхтоўках да нападу немцаў на Савецкі Саюз. У 1941 годзе вязня вызвалілі, і ён пераехаў жыць ды працаваць у Пензенскую вобласць Расіі, бо радзіма была пад нямецкай акупацыяй.

Апанас казаў, што яго і многіх іншых хлопцаў з Заходняй Беларусі доўга не накіроўвалі на фронт, бо, «відаць, не давяралі палякам». Толькі 20 верасня 1943 году Трафімчыка і некаторых іншых, вызваленых з Сібіры, выклікалі ў ваенкамат:

«Далі абмундзіраванне і сказалі, што пара нам ужо бараніць Радзіму. Далі вінтоўкі, а мы імі і карыстацца ня ўмелі, спачатку нават патрон не маглі закласці. Але крышку навучылі і адправілі ў розныя часці. Мяне накіравалі ў артылерыю мінамётчыкам. Вызвалялі Польшчу — Хэлм, Варшаву. Пад Варшаваю мяне параніла ў нагу, таму доўгі час матаўся па розных шпіталях, бо ўсюды ж месцаў мала было. Так па шпіталях дабраўся аж да Астрахані, дзе і сустрэў Дзень Перамогі. Магчыма, тое раненне мяне і выратавала, невядома ж, як далей бы ваяваў…», — апавядаў Апанас Трафімчык.

Камуністычны сімвал «Серп і молат» на ўездзе ў Стайкі зарастае кустоўем
Камуністычны сімвал «Серп і молат» на ўездзе ў Стайкі зарастае кустоўем

Апанас паходзіў з нябеднай сям’і. Казаў, што ў бацькі пры польскай уладзе было 12 гектараў зямлі, дзесяць кароў, трое свіней, коні.

«Як рускія прыйшлі ў 1939 годзе, дык адразу нас хацелі вывезці ў ссылку, бо заможна жылі. Але нешта перадумалі, толькі маёмасць адабралі», — казаў Апанас Трафімчык.

Аднаму пашана, другому — ігнараванне заслугаў

Калі вайна скончылася і былы паліцай вярнуўся з Сібіры, Аляксандар Валінскі ды Апанас Трафімчык сталі лепшымі сябрукамі. Іх хаты стаялі побач.

Абодва рабілі ў калгасе, які ўтвораны быў у Стайках напрыканцы 1940-х гадоў.

Жыхар Стаек Аляксей Трафімчык цяпер успамінае, што мясцовыя ўлады штогод у Дзень перамогі ўшаноўвалі Апанаса Трафімчыка як ветэрана вайны. А вось баявы чырвонаармейскі шлях Аляксандра Валінскага ня ўзгадвалі, «бо ён быў паліцаем, доўга за гэта сядзеў у Сібіры».

Так і памерлі два сябрукі са Стаек — адзін ветэранам, а другі нерэабілітаваным «ворагам народу».

Радыё Свабода

КОММЕНТАРИИ ( 0)

ОБСУДИТЬ

ЧИТАТЬ ЕЩЕ СТАТЬИ

23 мая 2018 20:01

В Хованщине пройдет военно-историческая реконструкция «Один день из жизни партизанского отряда»

27 мая в Ивацевичском районе пройдут мероприятия, посвященные истории партизанского движения. Будет и реконструкция "Один день из жизни партизанского отряда" с участием военно-исторических клубов Бреста.

12 мая 2018 16:05

Пад бел-чырвона-белымі сцягамі ў Косаве адкрылі помнік Тадэвушу Касцюшку. ФОТА-ВІДЭА

Сотні людзей прыехалі ў Косава 12 мая. Тут быў адкрыты першы ў Беларусі помнік Тадэвушу Касцюшку, які стварылі на сабраныя народам грошы.

03 мая 2018 14:59

Помнік Тадэвушу Касцюшку ўжо ўстаноўлены каля Косава. ФОТА

Аб гэтым у сваім фэйсбуку паведаміў журналіст Глеб Лабадзенка, які ініцыяваў збор сродкаў на помнік. Глеб Лабадзенка выклаў і здымак помніка, аднак Касцюшка на пастаменце пакуль агорнуты ў матэрыю. Афіцыйнае адкрыццё помніка адбудзецца 12 мая.

27 апреля 2018 12:52

Як жылі, жаніліся, у Амерыку на заробкі ездзілі ды ад вайны ўцякалі: маналог касаўчанкі пра жыццё ў мінулым стагоддзі

Гэты запіс зроблены ў далёкім 1996 годзе. Нарадзілася Марыя Аляксееўна ў вёсцы Заполле Івацэвіцкага раёна, замуж выйшла ў Косава, дажывала век у дачкі ў Ружанах. Не стала яе ў 2005 годзе. Пад час сустрэч ад саёй зямлячкі я запісаў амаль пяцьдзесят народных песень. Мела прыемны голас, светлую галаву, добрую душу. Яе лёс доўга хваляваў мяне, уражваў чалавечай мудрасцю. Марыя Аляксееўна, спраўджваючы вашу волю, пакуль што не называю ваша прозвішча. Але мне вельмі хочацца, каб пра вас ведалі іншыя людзі.